20 ғасыр соңы мен 21 ғасырдың басындығы Қазақстан

Сабақ жоспарлары

  • 19.12.2016
  • 3350

20 ғ. соңы мен 21 ғ. басындығы Қазақстан (1995-2000 жж.) дәріс сабақ жоспары

20 ғасыр соңы мен 21 ғасырдың басындығы Қазақстан дәріс оқу жоспары

 


Негізгі ұғымдар: Кеңестік ғылым, инфляция, валюта. Республиканың тәуелсіздігін жариялау. “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” заң. Ресейдің территориалдық талаптары.

Мақсаты: Қазақстандағы XX ғ. соңы-XXI ғ.басындағы саяси жағдайлар туралы деректер негізінде тарихи сана біліктіліктерін қалыптастыру.

Жоспар:
1.

 

Қазақстандағы XX ғ. соңы-XXI ғ.басындағы саяси жағдай


2.

XX ғ. 90 жылдарының екінші жартысындағы Қазақстан экономикасы


3.

1995-2000 жылдары Қазақстан үкіметінің әлеуметтік саясаты


4.

1995-2000 ж.ж. мәдениет, ғылым білім және денсаулық


5.

Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңіндегі басты сыртқы саясаты (XX ғ. аяғы- XXIғ. басы.)

 


Лекция
1.Қазақстандағы XX ғ. соңы-XXI ғ.басындағы саяси жағдай. Тәуелсіз Қазақстанның ішкі саясаты. Демократиялық қатынастардың дамуы Елдегі демократиялық қатынастардың дамуы. Саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар.Қазақстан егемендік алғаннан кейін зайырлы, демократиялық, құқықтық және әлемге ашық мемлекет құруға кірісті. Мұны іске асыруда еліміздің тарихи және отарлауда бЬлған мұрасы, оның саяси мәдениетінің өзіндік ерекшелігі, мемлекет пен қоғамның өзара қарым-қатынасы жан-жақты йжерілді. Елімізде саяси партиялардың және партиялық жуйелердің орнығуына, күшті заң шығарушы органның, Муелсіз баспасөз және автономиялық жергілікті басқарудың дамуына көп кеңіл бөлінді. Қоғамды демократияландыру барысында жаңа саяси институттар - парламент, 1993-ші және 1995 жылдардағы конститутциялар қабылданды, тәуелсіз сот билігі қалыптасты.
Төуелсіздік алған алғашқы кезден бастап, елде болып жатқан өзгерістерді талдау арқылы Қазақстан басшысы евінің назарын болашақтың бағытын айқындауға аударды. Айгап айтқанда, Президент Н. Ә. Назарбаев 1992 жылы жарық көрген "Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалып-тасуы мен дамуының стратегиясы" - деген еңбегінде жаңа тарихи жағдайға байланысты еліміздің егеменді мемлекет белуының стратегиялық мівдеттерін көрсетіп берді. Онда айтылған кейбір маңызды қағидалар мен тұжырымдар Егемен Казақстанның бірінші Конституциясында өзінің көрінісін тапты.
Бұдан кейін мемлекет алдында бой кетерген жаңа тактикалық мақсаттардың іске асу шаралары белгіленді. Оны Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің 1993 жылы жазған "Қазақстанның болашағы - қоғамдық идеялық бірлігінде" -деген еңбегінде ашып берді. Мұнда Президент Тәуелсіз еліміздің одан әрі күшейіп нығаюында қоғамдық ынтымақ-тастық пен жарастықты іске асырудың жолдарын анықтады.
Алайда,, осы белгіленген стратегиялық міндеттерді тәжі-рибе жүзінде іске асыруда көптеген қиыншылықтар мен кемшіліктер кездесті. Оны орындауда дәрменсіздік көрсет-кен С. Терещенко басқарған (1992 ж. бастап) Министрлер Кабинеті 1994 жылы отставкаға кетті. Оньщ орнына Ә. Қажыгелдин бастаған жас саясаткерлерден тұратын жаңа үкімет келді. Бұл үкімет таяудағы үш жыл ішінде елімізде болып жатқан реформаларды іске асырудың жаңа б»-дарламасын белгіледі, осы бағытта бірқатар жұмыстар жүргізді. Бірақ өзінің бағдарламасын аяғына дейін жеткізбей Ә. Қажыгеддиннің үкіметі 1997 жылдың 10 қазан күні отставкаға шықты. Оған себеп, аддымен, жекешелендіру бағдарламасында кеткен үлкен қателіктердің салдары болда^ содан соң елімізде әлеуметтік әділетсіздіктің орын алғанын айтуға болады.
Ә. Қажыгелдин Үкіметінің орнына Н. Балғымбаев басқарған төртінші үкімет келіп екі жыл (1997-1999 жж.) қызмет етті. Бұл үкіметте қиын кезедде жұмыс істеді. Елде қордаланып қалған қарыздарды қайтару, сыртқа шығары латын шикізат өнімдері бағасының құлдырауы, көрші елдердегі экономикалық дағдарыстың Қазақстанға әсер» көзінде жұмыс істеуге тура келді.
Үкімет сыртқы факторлардың жағымсыз әсеріне қарамастан, тұтас алғанда макроэкономикалық тұрақтылықты сақтап қалды. Сондай-ак, бұрынғы заемдарды төлеуде,мемлекеттің ішкі жөне сыртқы міңцеттемелерін орындауды Н. Балғымбаев басқарған үкімет бірқатар айтуға тұрарлыкқ қызмет атқарды.
1999 жылы караша айында Қазақстан үкіметі басына Қ. Токаев басқарған бесінші үкімет тағайындалды. Жаңа үкімет Республика Парламентінде өзінің 2000-2002 жыддарга арналған іс-қимыл бағдарламасын ұсынып бекітті. Ондағы шешілуге тиісті басты проблемалар негізінен "Қазақстан ¬¬- 2030" стратегиялық бағдарламадан туындағанды.
Бірінші. Еліміздегі қатаң бюджет мәселесін ескере отырып, одан тиісті қорытынды жасау, бюджетті жоспарлауда жетімсіздіктер болып жатса, оны түзету, кірісті жинақтауда резервтер болатын болса, оны іске қосу, яғни қаржы көзін, оны қолданудың әдістәсілдерін жете пайдалану. Екінші. Экономиканы, қаржы және заңдылық жүйесін реформалауды одан әрі жалғастыру, әлеуметтік саладағы реформаларға баса назар аудару.
Үшінші. Елге инвестицияның кажеттілігін ескеріп, белгілі және салиқалы инвесторларды іздеп табу, олардың мемлекет экономикасына деген ынтасын арттыру.
Төртінші. Сыбайлас жемқорлықпен күресті одан әрі күшейту.
Бесінші. Өндірісті жандандыру, отандық тауар өндірушілерге қолдау көрсетіп, кіші және орта бизнестің мәселелерін шешу.
Алтыншы. 2000-шы жылдың басына дейін зейнетақы қарызынан құтылу.
1999 жылдың қараша айынан 2002 ж. қаңтар айына дейін қызмет істеген Қ. Тоқаевтың үкіметі өзінің алдына қойған іс-кимыл бағдарламасын орындауда бірқатар әлеуметтік-экономикалық бағыттағы ұйымдастыру жұмыстарын жүр-гізді. Олардың бірсыпырасы жүзеге асты, дегенмен кейбір мәселелер аяғына дейін орындалмады.
2002 жылы қаңтар айында Қазақстан Үкіметі басына И. Тасмағамбетов басқарған алтыншы үкімет келді. Жана үкіметтің алдына бірқатар күрделі міндеттер қойылды:
• біріншіден, экономикалык диверсификацияға қол жеткізу арқылы өнеркәсіптік саясатты жүзеге асыру;
• екіншіден, қор рыногын дамыту;
• үшіншіден, аграрлық сектордағы реформаларды одан әрі жалғастыру;
• төртіншіден, биліктің әр деңгейіндегі өкілеттіктің ара жігін айқындау.
И.Тасмағамбетов басқарған үкімет өзінің қызметінде еліміздің экономикасын дамытуға айырықша кеңіл бөлуді одан әрі жалғастырды. Осы бағытта 2002 ж. мемлекеттің бюджетін бірнеше рет талқылап, еліміздегі экономикалық және кейбір күрделенген әлеуметтік мәселелерді шешу үшін шара қолдануды қолға алды. Үкімет Ел басының тапсырмасымен 2003 ж. бюджеттен бөлінетін қаржыны білім беру саласына 33 пайызға, денсаулық саласына - 38, мәдениетті қаржыландыруға — 27 пайызға көбейтті. 2003 жылдың 1 қаңтарынан бастап зейнетақы және жалақы деңгейі 12 пайызға есірілді. Сондай-ақ, азаматтардың бұрынғы КСРО жинақ банкісіндегі "жоғалған" салымдары қайтарылу жөнінде шешім қабылдап, жүзеге асырыла бастады.
Алайда, 2003 жылғы 11 маусьш күні И. Тасмағанбетов ез өтінішімен үкімет басынан кетті. Бір жыл бес ай уақыт ішінде жұмыс істеген бұл үкімет тұсында республикада экономика-лық реформаларды дамыту барысында бірсыпыра істер атқарылды. Әлеуметтік даму мәселесіне де ерекше назар аударылып, халықтың әл-ауқат деңгейі өсті. Қазақстанның 2030 жылға дейінгі кезеңці қамтитын Стратегиялық бағдар-ламасына сай 2003-2005 жылдарға арналған елдін индустрия-лық-инновациялық даму бағдарламалары қабылданды.
2003 жылғы 13 маусым күні Президенттің жарлығымен И. Тасмағамбетовтың орнына жетінші Премьер-министр болып Д. К. Ахметов тағайындалды.
1991 және 2003 жыдцар аралығында Егемен Қазақстан-ның жоғары заң шығарушы органы — Парламентте төрт рет өзгеріске ұшырады. Бірінші рет, 1990 жылы 12-ші шақырылумен сайланған Қазақ Республикасының Жоғарғы Кеңесі 1993 жылдың желтоқсан айында көптеген депутаттардың өз міндеттерінен бас тартуымен байланысты тарады.
Одан кейін 13-ші шақырылумен сайланған Парламенттің өмірі де ұзақ болмады. Себебі Қазақстан Республикасынын 1993 жылғы желтоқсанда бекіткен сайлау Кодексі негізінде 1994 жылғы наурызда сайланған Парламент 1995 жылғы мамырда заңсыз деп табылды. Бұған сайлау барысында аталған Кодекс баптарының өрескел бұзылуы себеп болды. Міне, осымен байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық Заң күші бар "Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы" 1995 жылғы 28 қыркүйектегі пәрмені бойынша сол жылдың желтоқсан айында жаңа парламент сайлауы өткізілді. Ал 1997 жылдың қазан айында Парламенттің жоғары палатасына сайланған депутаттардың құрамының жартысы өзгертіліп, оларға жаңа сайлау жүргізілді.
Еліміздегі жоғары басқару жүйелеріндегі өзгерістер жергілікті атқару органдарының да өзгеруіне алып келді. Бұларда егемендік алған кезден бері үш рет өзгеріске ұшырады. Алдымен жергілікті атқарушы органдар — облыстық, қалалық, аудандық атқару комитеттері болып құрылды. Кейіннен барлық атқару комитеттері мен Кеңестерді қосып, оларды бір адам — Кеңес терағасы басқаратын болды. Ақырында келіп атқару жүйесін -әкімдер, өкілдік органдарды - Мәслихат басқаратын болды.
Соңғы жылдары әкімшілік-басқару аппаратын қысқарту және құрылымдық оңтайландыру жөнінде батыл шаралар қолданылды. Орталық Үкімет қайта құрылды және сан жағынан ықшамдалды. Жергілікті жерлердегі басқару құрылымдары да едәуір қысқарды. 1997 жылы 50-ден астам министрлік пен ведомстволардың 25-і ғана қалдырылды. 19 әкімшілік облыстың бесеуі, 220 әкімшілік ауданының 30-ға жуығы таратылды, сөйтіп 5 мыңға жуық қызметкер қысқарды.
Еліміздегі демократия және ұлт мәселесі жөнінде айтқанда, тағы бір көңіл аударатын мәселе - Қазақстан халықтары Ассамблеясының қоғамымыздың дамуындағы релі. Мұндай ұйым ТМД елдерінің ешбірінде осы кезге дейін құрылмаған. Ең бір қиын күндерде ол шын мәніндегі халық екілеттілігінің органына айналды. Қазақстан халықтары Ассамблеясын құру туралы шешім 1992 ж. желтоқсанда өткен Қазақстан халықтары қүрылтайында қабылданды. Онда Ассамблея парламенттің немесе атқару билігі орга-нының баламасы бола алмайды - деп көрсетілді. Бірақ ол мүдделестер клубы сияқты қуыршақ ұйым да болуға тиісті емес еді. Үзақ ізденістердің, ұлттық мәдени орталықтар өкілдерінің, этнологтардың, заңгерлердің, басқа да салалар мамандарының пікірлерін зерттей келе, Ассамблеяға мемлекет басшысының жанындағы консультативті-кеңесші орган дәрежесін беру ұйғарылды. Нәтижесінде ол өз қызметінің жемістерін бере бастады. Ұлт саясатына байланысты көптеген ұсыныстар енгізуімен қатар, ол адамдармен күнбе-күн нақты жұмыстар жүргізді, бұл оның беделін өсірді.
1992 және 2003 жылдар аралығында Қазақстан халықтары Ассамблеясының тоғыз сессиясы өтті. Сессияларда біздің елді мекендейтін барлық ұлттар мен үлыстардың бірлігі мен татулығы, конституциялық зандарды сақтау, халықтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайлары және т.б. көкейтесті маңызды мәселелер талқыланды.
1985 жылдан кейінгі қоғамды кайта құру, жаңарумен байланысты Қазақстанда бұрынғы кездегі жеке Коммунистік партаяның үстемдік етуінен бірте-бірте арылып, әртүрлі көзқарас және көппартиялық жүйеге кешу белең алды. Бұл елде болып жатқан демократиялық процестермен, саяси сипаттағы өзгерістермен тікелей өзектес еді.
Қазақстанда көппартиялық жүйенің және жаңадан саяси партиялардың пайда болуының басты үш себебін атап көрсеткен жөн. Оның бірінші себебі - 1989 жылдан бастап Қазақстан саяси өмірінде болған өзгерістер, соның ішінде әртүрлі көзқарастың, жариялылықтың көрніс ала баста-ғанына байланысты қоғамда өз орнын ала бастаған саяси еркін ой. Бұл кезде тоталитарлық және коммунистік идеяға қарсы негізде саяси партиялар мен қозғалыстар пайда болды. Олардың басты ұрандары: социал-демократия, ұлт бостандығы, мәдениет және экология бағыттарында қайта даму, жаңару, жандану бодды.
Екінші себебі - 1991 жылғы Мәскеуде болған тамыз оқиғасымен байланысты. Оның нәтижесінде Кеңестер Одағы тарап, Қазақстан өзінің тәуелсіздігін жариялады. Республика жетекшілері жаңа жағдайда, егемендік алумен байланысты уақыт талабына сай батыл қимыл жасады. Белсенді мемлекеттік жаңа құрылыс басталды, саяси партиялардың бағдарламаларына қоғамға қажетті, көкей-кесті ұрандар мен міндеттер кірді. Партиялардың негізгі міндеттері - үкіметпен байланысы жоқ саяси күштерді ығыстыру, парламент сайлауларында жеңіске жету, уәкілдік кызмет органдарында көпшілік қолдайтын ниеттестік тәртіпті қамтамасыз ету және т. б. Міне, осымен байланысты Қазакстан басшылығы мұндай саяси партиялар арқылы өзінін, сүйенетін әлеуметтік базасын құруға ерекше мән берді.
Үшінші себебі - бұл еркіндік синдромы, ол барлық саяси ұйымдар мен күштерге тән. Республика жағдайывда ол, әсіресе, реваншистік күштер арасында ерекше байқалады. Оған коммунистер, ұлтшылдар және тағы басқада топтар жатады. Қазақстанда және бұрынғы Кеңес Одағына кірген мемлекеттерде мұндай ультрақұқықтық саяси партиялардың пайда болуы ескі тоталитарлық жүйенің күйреуімен және нарықтық экономиканың қалыптасуымен байланысты. Міне, осындай себептердің нәтижесінде 1990 жылдан бастап Қазақстанда ең әуелі социал-демократиялық партия, одан соң демократиялық "Азат" қозғалысы қалыптасты. Олардың кұрылуының басты белгілері — құқық орган дарында тіркеуден өту, белгілі бір бірлестікке үжымдық негізде бірігу және саналы ынтымақта болу, жалпы алға қойған мақсаттарының бір болуы, саяси қызметі түрлерінің пікір бірлігі, татулық қарым-қатынас, сайлау алдындағы платформа, немесе ұстаған саяси бағытының тұтастығы және т.б.
Кеппартиялы жүйе тек біздің Қазақстанда ғана емес, сонымен қатар өздерінің ұлттықтәуелсіздігін алған, бұрынғы одақтас республикаларда да құрылды. Мәселен, 1995 ж. тек бір ғана Ресейде жүзден астам саяси партиялар тіркелген. Қазақстанда Ресейдегі сияқты жүздеген саяси партиялар құрылатындай ауқымды жағдай жоқ болғанын айтқан жөн. Мысалы, 1994 ж. өткен парламент сайлауына Әділет министрлігінің тіркеуінен өткен тек төрт-ақ партия қатысты. Олар - социалистер, Қазақстан халық конгресі, Демократия-лық және Азат партиялары. Сайлау еткеннен кейін көп кешікпей Қазақстанда Коммунистік партия құқық органдарынан тіркеуден өтті.
1999 ж. республикада 14 саяси партиялар мен 30-ға жуық саяси қоғамдық қозғалыстар, бірлестіктер қүрылды. Ал 2003 ж. саяси партиялардың саны 19-ға жетті. Жаңадан халық арасында танымал "Отан", "Ақ жол" т.б. партиялар бой көтерді. Саяси партиялардың көпшілігі Республика Президентінің алған бағытын, оның жүргізіп отырған саясатын жақтайтындар болып саналады. Бір айта кететін жайт, осы партиялардың бағдарламаларында айтарлықтай айырмашылық аз, экономикалық, саяси және әлеуметтік мәселелерде бірін-бірі қайталайды. Қазақстандағы саяси партиялардың барлығыда (оған Коммунистік партияда кіреді) республикада іске асып жатқан нарықтық эконо-микаға көшуге ешқандай қарсылығы жоқтығын білдірген. Олардың бағдарламаларында тек оны жүргізудің тәсілі, уақытын белгілеуде ғана айырмашылықтар бар. Саяси партиялардың бағдарламаларында прагматизмнен гөрі идеология басымырақ, мұның езі Қазақстандағы көппартиялық жүйенің және саяси бірлестіктер мен партиялардың әлі де болса кәмелеттігінің жетімсіздігінің дәлелдемесі. Оның нақты көрінісі ретінде саяси партия жетекшілерінің үкімет басқару ісіне араласа алмай отырғандығы, өздерінің қызметінде тек Президент, республика үкіметін қолдайтындығы жөніндегі мәлімдемелері байқатады.
Мұндай жағдай қазіргі кезенде саяси партиялардың елді басқарудағы нақты мүмкіндіктерін, республика аддында тұрған саяси, экономикалық, әлеуметтік мәселелерді шешудегі қажетті әдістерін анықтауға мүмкіндік бермейді. Елдегі билік жүргізу партиялардан тыс сипатта іске асырылып, үкіметтің саясаты белгілі бір партияның ғылыми тұрғыдан ойластырылған бағдарламасы негізінде іске асып жатыр деп әсте қарауға болмайды. Сондай-ақ, өкімет құрылымдарының өз арасындағы байланыстарға да саяси партиялардың айтарлықтай ықпалының болмай отырған-дығын айту керек.
Саяси партиялардың ұйымдық құрылымдарында да тек алғашқы басқару түрі орын алған. Олардың басым көпшілігі өзінің сыртқы формасы бойынша партия деп саналғанмен, мазмұны жағынан әлі де болса партиядан гөрі ынты-мақтастық топтарға көбірек ұқсайды. Осының нәтижесінде саяси партиялардың бұқара халық арасындағы беделі темен, олардың қатарына халық өкілдері аз енеді, әсіресе, бұрынғы Коммунистік партияның мүшелері болған бірнеше жүз мындаған адамдар өзге партияларға мүшелікке кірмеген. Бұгінде бүкіл республикаға белгілі болып отырған «Отан», «Ақ жол», «Коммунистік партия» т. с. с. саяси партиялардың құрамынын, өзі ауыз толтырып айтатындай дәрежеге жетпей отыр.
Бұған қосып айтатын тағы бір жәйт, осы саяси партия-лардың құрамындағылардың басым көпшілігі бұрынғы Қазакстан Коммунистік партиясында қызмет еткендер. Олардың саяси жетекшілерінің өздері де 1991 жылғы қыркүйекте, яғни Коммунистік партия таратылғанға дейін, оның мүшесі болып, белгілі бір буындарында қызмет істеген адамдар.
Өздерінің бағдарламаларында атап көрсеткеніндей, Қазақстан саяси партиялары мен бірлестіктері, республика парламент сайлауларына қатысып, онда көпшілік депутаттық орындарға ие болуға тырысады. Бұл бағытта бірқатар саяси партиялардың қол жеткізген едәуір табыстарын айтпай кетуге болмайды. Мысалы, 1994 жылғы Республика Жоғарғы Кеңесінің сайлауында Қазақстан Халық Бірлігі және Қазақстан халық конгресі партиялары өздерінің көптеген өкілдерін парламентке өткізді. Республиканың бірқатар
саяси партиялары мен қоғамдық бірлестіктері 1995 жылғы 9 желтоқсанда еткен парламент сайлауына белсене қатысты.
Сайлау қорытындысы бойынша Қазақстан халық бірлігі партиясы басқа әріптестерінен көп ілгері болып шықты. Парламентке олардың 24 мүшесі, Демократиялық партияның -12, Шаруалар одағының - 7, Жастар одағы мен Инженерлер одағының - 3-тен, Қазақстан Коммунистік партиясының - 2 мүшесі сайланды. Қазақстан Халық конгресі партиясы, Қазақстан Дәуірлеу партиясы мен Қазақстан Халықтық кооперативтік партиясының заң шығарушы органына бір-бірден өкілі кірді.
1995 жылғы желтоқсанда еткен бірінші қаспалаталы парламент сайлауынан кейін Қазақстанда қоғамды демократияландыру қадамдары одан әрі жалғасын тапты. Ашық баламалы сайлау, саяси күрес мәдениеті, көппартиялық жүйеге кең жол ашылды. Оның нақтылы дәлелі ретінде елімізде жүргізілген Президент, Парламент Сенаты, Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауды айтуға болады. 1999 жылғы қаңтардың 10-ында болып өткен Қазақстан Президенті сайлауына балама негізде 4 кандидат тіркелді. Олар: Коммунистік партия өкілі С.Ә.Әбділдин, Сенат депутаты Ә.Ғ. Ғаббасов, Мемлекеттік Кеден комитетінің төрағасы Ғ.Е.Қасымов және Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев.
Қазақстан Президентін сайлауға дауыс беру үшін жасалған тізімге енгізілген 8.419.283 сайлаушының дауыс беруге - 7.328.970-і немесе барлық сайлаушылардың 87,05 пайызы қатысты. Дауыс беру қорытындысында Н. Ә. Назарбаев жеңіске жетіп, қайтадан Қазақстан Республикасы Президенті болып сайланды. Оған дауыс беруге қатысқан барлық сайлаушылардың 79,79 пайызы өз дауыстарын берді.
1999 жылғы 17 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаттарын сайлау етті. Сенатқа 14 облыстан және Астана мен Алматы қалаларынан бір-бірден депутат сайлануға тиіс болды. Оның сыртында Президент жеті сенаторды өзі тағайындайды. Сенаттағы 16 орынға 35 адам таласқа түсті. Сайлау барысында Парламент Сенатына депутаттық кандидаттарға Республика бойынша 4833 тандау-шының 4179-ы дауыс беруге қатысты немесе бұл тавдаушылардың жалпы санының 86,5 пайызы болатын. Нәтижесінде Қазақстан Республикасы Парламентінің
Сенатына дауыс беру барысында 16 кандидат депутат болып сайланды.
Қазақстан Конституциясының талабына сай 2002 жылы 8 қазанда Республика парламентінің жоғарғы палатасы -Сенаттың босаған орындарына қосымша сайлау жүргізілді. Оның барысында жоғарғы палата құрылымының үштен бірі жаңартылды. Барлық бос орындарға 30-дан астам кандидат-тар дауысқа түсті, олардың 16-сы Сенат депутаты болып сайланды.
1999 жылғы 10 қазанда өткен Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау елімізде бірінші рет тек кдна бір мандатты округтерде ғана емес, сондай-ақ партиялық тізімдер бойынша да етті. Сайлау көзінде Орталық сайлау комиссиясы 10 саяси партияның партиялық тізімін тіркеді. Дауыс беру қорытындысында Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісіне партиялық тізіммен Отан партиясының төрт өкілі, Қазақстан Аграрлық, Қазақстан Азаматтық және Қазақстан Ком-мунистік партиясынан екі-екіден өкілдері депутат болып сайланды.
Мұның өзі Парламентте саяси партиялардың депутаттары да ресми әрі жеткілікті түрде болатындығын білдіреді. Бұл Қазақстандағы нақты көппартиялы демократияның қалып-тасу кезеңінің жаңа бір қадамын көрсетеді. Мұндай өзгеріске басқа мемлекеттер мен елдер және халықаралық демократия-лық ұйымдар өздерінің оң көзқарастарын білдірді.
Бұл жағдай еліміздің дамуына, өркендеуіне, қоғамы-мыздың одан әрі демократиялануына, реформаның терең-деуіне, экономикамыздың, әл-ауқатымыздың, тұрмыстіршілігіміздің жақсаруына игіықпал тигізетініне сенімімізді күшейтеді.
Атап айтқанда, еліміздің экономикасы мен мемлекеттік құрылыстағы жетістіктері қоғамды одан әрі демократиял-андыру процесін терендете түсуге жағдай жасауда. Қазіргі кезде мемлекет бұл саланы одан әрі реформалаудың қалай болатынын қалыптастырды. Демократиялық өзекті мәселелер бойынша саяси партиялардың рөлін күшейту, сайлау заңнамасын жетілдіру, жергілікті жерлерге өзін-өзі басқару, үкіметтік емес ұйымдардың және тұтастай алғанда азаматтық қоғам институттарының рөлін арттыру, баспасөз бостан дығын нығайту т.б. институттар өздерінің тиісті мәселелерін шешуге мүмкіндік алды.
Қазақстан Республикасы жанында алдағы уақыттағы демократияландыру мен азаматтық қоғамды дамыту жөнінде ұсыныстар әзірлейтін Тұрақты Кенес 2003 жылдан бастап қызмет істеп жатыр. 2003 жылдың бірінші жартысында біздің елімізде Ұлттық кеңес, Бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі Қоғамдық кеңес құрылды.
2.XX ғ. 90 жылдарының екінші жартысындағы Қазақстан экономикасы. 1970-1990 жылдардағы Қазақстандағы әлеуметтік, экономиялық жағдай. Невада-Семей қозгалысы
Әскери объектілер, ірі өнеркәсіп пен энергетикалық комп-лекстердің салынуы, қоршаған ортаға үлкен шығын әкелді.
Айырықша экологиялық жағдай Арал теңізі бойындағы аудандарды қамтыды. Арал теңізіндегі Сырдария мен Амудария суларын мақталы алқаптарға пайдаланды. Осының салдарынан теңіз суы 15 метрге төмендеп, колемі 54%-ке азайды. Жағалауы оңтүстік пен шығысқа қарай 60-120 км кейін шегінді. Теңіз түбі 25 мың кв. километрге тартылды.
Мұның бәрі аймақтағы экологиялық және санитарлық-эпидемиялық жағдайын біршама нашарлатты. Бірден жұқпалы аурулар көбейді, әсіресе іш сүзегі, сары ауру, туберкулез бен онкологиялық аурулардың саны көбейді.
1970-1990 жылдары Арал жағалауында жалпы өлім саны екі есе көбейді. Туылған 1000 баланың 40-60-ы өлімге ұшырады. Ал, аналар өлімі жалпы одақтық көрсеткіштен 46 есе артық болды. Семей ядролық полигоны жерінде үнемі экологиялық қауіп бұлты сейілмеді.
Қоғамды саяси езгерістер шарпды.
Л.Брежнев басқарған мемлекеттік партия 60-шы жыл-дардың 2-ші жартысында КПСС-тің ХХ-съезі салған жоддан тайып кетгі. Бұрынғы сталиндік өкіметгің саяси құрылымын және мемлекет бюрократиялық басқаруды сақтап қалуға барлық мүмкіндіктерді жасады. Репрессиялық құрбандыққа ұшырау тоқтатылмады.
1978 жылы Қазақ ССР-ның жаңа конституциясы қабылданды. Оның жобасы кең көлемде талқыланғанмен формальдық тұрғыдан жүргізілді.
Ұсыныстар мен ескертулер республиканың правосын кеңейтуге, қоғамды демократияландыру, адамның қүқығын сақтау туралы жағдай бүркемеленіп келді және республиканың негізгі заңында айтьшмады.
Конституция бабьшда Қазақстан ұлтгық республика ретіңде көрсетілмеген. КПСС-тің басқару ролі занды түрде бекітілді. Бұл басқа да партиялар құруға мүмкіндік бермеді.
Нақты өкімет қоғамның барлық жолында партиялық аппараттық басқаруға көшті. Кәсіподақ ұйымдары әкімшілік және партиялық органдардың көрсетілген жұмыстарын атқарды. Халық совет депутатгары өкіметті басқарудан қалды.
Қазақстандағы ауылдар мен қалалар арасындағы әбден асқынған әлеуметтік ауытқушылық көптеген адамның, отбасының тағдырын таптап, шексіз қүлдырауға, жалаң идеологияның сойылын соғып, оның қара қүлы болуға мәжбүр еткені бәрімізге мөлім. 1989 жылдың 28 наурызында Қазақ КСР Министрлер кеңесі Ақтөбе, Алматы, Шығыс Қазақстан, Атырау, Жамбыл, Жезқазған, Қостанай, Семей, Талдықорған, Орал және Шымкент облыстарының шал-ғайдағы аудандарының әлеуметтік дамуын жеделдету жөнін-дегі шаралар туралы қаулы қабылдады. Бұл республикадағы мүлгіп жатқан ауылдардағы өлі тыныштықты бұзған каулы болып табылды.
Бұл құжатта Қазақстандағы 205 ауылдық ауданның 71-інің әлеуметтік даму дәрежесі өте төмен, ал онын, 30-ының мүлдем мешеу қалғандығы ашық айтылды. "... Осы 30 ауданда 1 млн. аса адам түрады. Ал, олардың 900 мыңы қазақтар. Ондағы әйелдің әдетте 6-8-ден баласы бар, балалардың шетінеуі ең жоғары деңгейде" — деді. Н.Ә.Назар-баев осы мәселеге арналған мәжілісте. 1990 жылдан бастап осы аудандардың "ұмыт қалған" ауылдардың әлеуметтік дамуын жеделдету мақсатында 200 миллион, кейін 274 миллион сом қаржы бөлінді. Еліміз тәуелсіздік алып, еңсесі көтерілгенде түп бесігіміз — ауылдардағы тыныштықты жойып, аддыңғы қатарлы дамыған өркениетті елге айналу — басты мақсат болды.
1989 жылы ақпаңда "Невада - Семей" деп аталатын ядролық сынақтарға қарсы қозғалыс дүниеге келді. Қазақстандық ядролық қарусыз дүние үшін күресушілер өздерінің невадалық әріптестеріне достық ниеттерін білдірді. Қозғалыстың негізгі мақсаты Семей полигоны, әлемдегі басқа да ядролық қаруға қарсы күресушілер әлемнің түрлі елдеріңдегі азаматгык қарсылық көрсету марштарына қатысты. Бұл қозғалыстың құрамына "Әлем дәрігерлері ядролық соғысқа қарсы", "Парламентшілер ғаламдық шараларды қолдайды", "Гринпис" ұйымдары, Жапония, АҚЩ, Германия, Франция және басқа да елдердің күрескерлері енетін. Халықаралық ядролық қаруға қарсы альянсқа айналуына мүмкіндік берді. Қозғалыс бөлімшелері Қазақстанның барлық қалалары мен аудандарында, сондай-ақ Ресей, Қырғызстан, АҚШ пен Түркияда ашылды.
"Невада-Семей" қозғалысының жетекшісі О.Сүлейменов халықаралык қозғалысы өте аз мерзім ішінде Семей полигонындағы ядролық сынақтар санын қысқартуға көмектесті.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаев өзінің 1991 жылғы 29 тамыздағы Жарлығымен 459 ядролық сынақ өткізген Семей полигонын жапты. Бұл акция біздің еліміздің атом каруын таратпау саясатының басы болды.
3.1995-2000 жылдары Қазақстан үкіметінің әлеуметтік саясаты. Қазақстандағы экономикалык, әлеуметтік, саяси удың құқықтык базасы 1995 жылы жаңа Конституция қабылданды.
Реформаларды жалғастыру және тереңдету үшін Қазақстан Республикасы Президентінің басшылығымен және тікелей қатысуымен әзірленген елдің жаңа Конституциясын қабылда у жөніндегі республикалық референдумның маңызы аса зор. Жаңа Конституцияны қабылдауды біддірген 1995 жылғы амыздағы референдумның оң қорытындылары (сайлаушылардың 89 пайызы жақтап дауыс берген) тандаған жолдың дұрыстығын тағы да дәлелдеп берді. Ірезиденттің Қазақстан Республикасының егемендігін жариялауымен бірге аумақтық тұтастықты сақтау мен едцің Іқ қауіпсіздігін қамтамасыз етудің неғұрлым өткір Іелері де шешімін тапты.
Конституцияның кабыддануы Презвдештік басқару анының ауқымында Мемлекет басшысының мәртебесі , "ахуалды" меңгеруіне, сөйтіп Қазақстан жағдайында рмлекеттік билік органдарының үйлесімді қызмет етуін гыз етуге, коғамды ойдағыдай және түпкілікті реформа мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қуатты әлеуметгік Іс жүріп жатқан кезде көп ұлтгы әрі көп дінді қоғамда латгық татулықтың, қоғамдық түрақтылықтың және аралық келісімнің кепілі Президент сынды түлғаның : өмірлік мәнді мәселеге айналады. Ол сонымен қатар меттің өзін тағайындап отырған халықтың алдындағы жауапкершілігін көтерудің де ұтымды құралы болды.
Тәуелсіздік алған Қазақстан Республикасы алдывда ядролық саясатгың өзіңдік қырсырын, ядролык, қаруды жоюдың түрлі мәселелері бойынша ұстанымдарын анықтау секілді өте маңызды міндеттер тұрды. Ядролық қарудан бас тарту саясатын ұстанған Қазақстан 1991 жылғы 29 желтоқсандага Алматы декларациясына қол қоюшы ретінде Ресей, Украина және Беларусьпен бірігіп, бұрынғы КСРО ядролық арсеналының қызметіне, ядролық қауіпсіздіктің қажетгі дәрежесін жоғалтпау үшін бақылау жасау қажеттігін айтты. Қазақстан сондай-ақ КСРО-ның стратегиялық шабуыл каруын қысқарту саласындағы халықаралық міндеттемелеріне сенімділігін қуаттады. Биліктің тұрақтылығы реформаларды жүргізудің жоспарлылығын, кезеңцерін, биліктің әр тармағындағы саясат сабақтастығын қамтамасыз етті. Соның нәтижесінде қоғамда саяси тұрақтылық сақталды.
1995 жылғы Конституциямыз экономикалық реформаларға тың серпін беріп, Үкімет қызметі үшін нарықтық қатынастар талаптарына сай келген және сай келетін заңна-малық негіздің және заіщамалық ерістің жасалуын қамтамасыз етті. Мәселен, Конституция мемлекеттік те, жекелік те меншіктің бірдей қорғалуына кепідцік береді. Біздің еліміз үшін жерді жеке меншікке жатқызу мүмкіндігін конститу-циялық тұрғыдан бекемдеудің маңызы ерекше болды соның ішінде макроэкономикалық түрақтьшықты, инфляцияны толық тежеуді, тиімді қаржы-кредит жүйесінің қалыптасып, меншік қатынастарының түрақтанғанын, жекелендірудің кезең-кезеңімен ойдағыдай жүгізілгенін атаған жөн. Әсіресе, инвесторлардың сеніміне ие болғанымыз президенттің керегендігін көрсетті.
Қазақстан бүгінгі күні ұлттық экономикаға шетел капи-талын тарту жөнінен үздік көрсеткіштердің біріне ие. Әнеркәсіп өндірісі түрақты есе бастады. Ауыл шаруашылыш жанданып келеді. Әлеуметтік реформа табанды да жоспарлы жүргізіліп келеді.
Бүгінгі күні біздің Конституциямыз бен зандарымыз адам иіілігіне жұмыс істеумен қатар, оның шығармашылық, жасампаздық қуатына серпін беріп, кәсіпкерлік бастамашылығын ынталандырады деп айтуымызға толық негіз бар.
Жаңа Конституциямызда азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандығы айқын тұжырымдалып, оларға нақтылы кепілдік берілді. Негізгі занда адамның қадір-қасиеті, оның құқықтары мен бостандығы туралы қағида-лардың баянды етілуі әрбір азаматгы қорғауға деген ұмтылыстан туындап отыр.
Басқаша айтсақ, Конституциямызда осы заманғы нарықтық экономиканың адамның өз еңбегінің нәтижесіндегі нақты үлесіне (нәтижесіне) қарай оның сан түрлі мүддесін қамтамасыз ету мүмкіндіктерін алға тартатын принциптеріне сәйкес азаматтардың конституциялық құқықтарының, бостандығы мен міндеттерінің мәнісі мен мазмүны пайымдалып отыр. Бұл ретте мемлекет тегін әлеуметтік қамтудың ең қажетті төменгі деңгейіне кепілдік береді.
Қазақстанда қазіргі қолданып жүрген Негізгі Заңның қабылдануына орай азаматтардың өз мүмкіндіктерін іске асыруы үшін сапалық жаңа құқықтық кеңістік қалыптасып, коғамды одан әрі демократияландыру үшін кең өріс ашыдды. Экономикалық бостандық, идеологиялық және саяси саналуандық, баршаның заң адцыңцағы тендігі — Қазақстан-ның құқықтық дамуының негізгі басымдықтары, осылар. Сонымен қатар, Конституция демократиялық институтгары асыра пайдалануға жол берілмейтінін ескертеді, сөйтіп конституциялық құрылысы күштеп езгертуге, республиканың тұтастығын бұзуға, мемлекетгің қауіпсіздігіне нүқсан келті-руге, әлеуметтік, нөсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық алауыздықты қоздыруға тыйым салады. Негізгі Заңның қоғамда конституциялық зандылықты, тұрақтылық пен құқық тәртібін қамтамасыз етуге бағытталған қорғаушылық уәзипасы, міне, осыдан айқын көрініс береді.
Біздің Конституциямыз, бір қарағанға "Қатал" болып корінгенімен, демократиялық институттар құруға кедергі келтірмегені былай түрсын, қайта оларды қолдап, көтермелеп отырады. Негізгі Заңға 1998 жылы енгізілген түзетулер де, міне, осыған бағытталды. Мүны, тегінде, биліктің қолда-нылып жүрген институтгарын демократияландыруға — Парламенттің өкілеттігін кеңейтуге, жекелеген санаттағы бас-шылардың, соның ішінде аймақтағы басшылардың сайлан-балылығына байланысты, сондай-ақ саяси партиялар мен қозғалыстардың қызметіне, азаматтардың қоғамдық бірлес-тіктерінің ел өміріне белсене қатысуына байланысты да айтуға болады.
Бұған мысал ретінде Конституциямызға сәйкес құрьшған екі палаталы Парламентті айтуға болады.
1998 жылдың күзінде Парламент қабылдаған Конституцияға енгізілген өзгертулер мен толықтырулар жоғары өкілді органның мемлекеттік билік жүйесіндегі маңызын, ролі мен орнын айқындап берді. Жүйеге келтірген конституциялық низамдар еліміздің заңнамалық органы қызметінің тегеурінін, оның депутаттарының кәсіпқойлығын артгыруға бағытталды.
Парламенттің заңнамалық қүзыретінің аясын айқын белгілеу заңнамалық биліктің неғүрлым тиімді жұмыс істеуіне қажетті алғышарттар жасап, заң шығару жұмысының пәрменділігі мен сапасын артгырады, оны қатаң конституциялық негізге қояды. Ал, мұның езі, өз көзінде, еліміздегі консти-туциялық зандылық тәртібін нығайтады.
Өркениетті қоғамда Парламенттің қолындағы ықпал ету мен бақылау жасаудың ең қуатты құралдары ұтымды зандар Қабылдау, мемлекеттік бюджетті бекіту, Үкімет қызметінің бағдарламасан мақұлдау немесе кабыдцамай тастау, Үкіметгің осы бағдарлама бойынша Парламентке есептілігі, Премьер-министрді тағайындауға келісім беру, сенімсіздік біддіру, Парламент палаталарында үкімет мүшелерінің есептерін тывдау жөне Президентке оларды қызметтерінен босату женінде үсыныс жасау болып табылады. Сейтіп, барлық бақылау жасау өкілеттері біздің Конституциямыз бойынша Қазакстан Парламентінің қолына беріліп отыр.
Мұның үстіне, Ұлттық Банктің төрағасын, Бас прокурорды, ҰҚК-нің терағасы, Жоғарғы Соттың төрағасы мен судьяларын, Орталық сайлау комиссиясының төрағасы мен мүшелерін, сондай-ақ Конституциялық кеңестік құрамының копшілік бөлігін тағайындау сияқты негізгі кадр мәселелері де Парламенттің немесе оның палаталарының тоқтамды, шешуші сөзінсіз жүзеге аспайды. Осылайша, Қазақстан Парламентінің конституциялық өкілеттігі қазіргі жағдайда барынша ауқымды болып отыр.
Бұрынғы кодцанылып келгеніне қарағанда, 1995 жылғы Конституция жаңа институттар мен низамдар енгізді. Бұл арада әңгіме Парламенттің екі палаталы құрылымын, Конституциялык, кеңес тағайындау, қолданылып жүрген құқық көздерінщ арасалмағын айқындау, соттардың біртұтас жүйесін құру, биліктің сот тармағының тәуелсіздігін қамтамасыз ететіндей деңгейге оларды жасақтаудың жаңа тәртібі жайында болып отыр.
Бізде құқықтык мемлекет қалыптастыру процесі енді ғана күш алып келеді, сондықтан да біз үшін құқықтық жүйесінің, соның ішінде сот жүйесінің тиімділігін арттыру маңызды мәселе болып табылады. Оның үстіне бұл процесстер бір-бірімен өзара байланысты әрі өзара тығыз қарым-қатынаста болып отыр.
Ұтымды экономика, жетік құқықтық база болмайынша, әділ де адал соттың болуы да мүмкін емес. Өз көзінде, нарықтық кұқықтық жүйені қалыптастыру, Конституция мен зандарды мемлекеттік аппаратқа, барлық азамматтар мен заңды түлғаларға мүліксіз орындату арқылы ғана экономиканы өркендетуге болады.
Заңды қастерлемейінше, құқық пен сот жүйесін үлықтамайынша, Қазақстанда тиімді экономиканың болуы мүмкін емес.
Мемлекет құру ісі — үздіксіз процесс, ол мемлекет қанша омір сүрсе, сонша уақыт жүргізіле бермек. Әлбетте өмірдің езі оған өзгерістер енгізуді, соның ішінде конституциялық өзгерістер енгізуді талап етуі ықтимал. Бірақ бір мәселенің басы ашық, Қазақстан Республикасының Конституциясы озі өмір сүрген жылдардың ішінде өзінің өміршеңцігі мен тиімділігін дәлелдеді, оның басты қағидалары бүгін де кокейкесті қалпында қалып отыр. "Қазақстан 2030" страте-гиясында атап көрсетілген: "Аса ауыр жағдайларда жинақ-талған мемлекеттік құру, саяси және экономикалық рефор-малар жүргізу тәжірибесі, әлем және оның дамуы туралы білім-білігіміз", қазақстандықтардың төзімділігі мен түсінушілігі бізге қосымша күш-қуат пен сенімділік үстейді".
Еліміздің негізгі Заңы біз үшін адцагы уақытта да озіміздің билік максатымыз — мемлекетгердің олемдік қоғамдастығына енген, азаматтарының дәулетгі лайықты омір сүруіне барлық жағдай жасалған тәуелсіз экономикалық еркенді мемелекет құру жолындағы ілгері басуымызды реттейтін негізін калаушы басты құжат болып қала береді.
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастыгы тарихыңдағы аса жарқын кұжаттардың бірі "Қарапайым адамдарға қарай қарапайым он кадам" бағдарламасы мен Еуразия одағының моделі болып табылады, оларда Президент Н.Ә.Назарбаевтың жан азабы мен ақиқаты - өз елінің қарапайым адамдары және тарих пен тағдыр тәлкегіне орай бір сәтте шекараның екі жағында кала берген бұрынғы КСРО азаматтары жөніндегі камқорлығы шоғырланып, көрініс тапқан. Және де ақиқат пен әділетгікке жүгіне отырып, Н.Ә.Назарбаевтың адамдарға көмек беру жөне олардың өмірін жеңілдету тұрғысындағы жарқын идеясы мен шынайы үмтылысын осынау оң існиет арналған жандардың жылы ұшырай қабыл алғанын есте сақтаған жөн. Бағдарламаның ТМД-да кабылдануы, Қазақстан Президентіне жолданған жүздеген, тіпті мыңдаған алғыс хаттар осының куәсі болып табылады.
Сонымен Ата Заңьшыздың қабылдануы, экономикаға басшылық жасаудың жүйесін қалыптастыру, әлеуметтік және ұлттық саясаттың негізгі бағдарын белгілеп беру, тұрақтылықтың сақталып отыруы Қазақстан мемлекетгілігін қалыптастырудың сын сағатынан сүрінбей өттік деп қорытынды жасауымызға мүмкіндік береді.
4.1995-2000 ж.ж. мәдениет, ғылым білім және денсаулық. Халықтардың қарым-қатынасындағы басты да мәнді қырлардың бірі-гуманитарлық, соның ішінде мәдени ықпалдастық. Көптеген парасат иесі ғалымдардың
эконномикалық проблемалар қанша күрделі, қаншама білгір болса да, мәдениет мәселелері, рухани игілік жайлары басым тұрады дейтін санаспасқа болмайды: шынында да, адамдардың санасы мен имандылығындағы ақау-нағыз қасірет.
Ықылым заманнан-ақ мәдени ынтымақтастық, рухани астасу тарихының қандай тар кезеңдерінде болсын халықтарды тұтастырып, ел мен елді табыстыратын берік дәнекер болған.
Құрлық бойымен дүние жүзіндегі ең ұзақ ортақ шекаралардың бірі және іргелес жатқан ұлан-ғайыр территория өткен уақыт ішінде біздін халықтарымызға тату көршіліктің мейлінше мол тәжірбиесін тауып, жинақтауына мүмкіндік берді. Кемеңгер ақын әрі ойшыл Абай қалдырған рухани мұраның ғасырлар бойғы берік-байланысты одан әрі дамытуға тигізетін ықпалына баға жетпейді.
Туғанына 160 жыл толуы 1995 жылы атап өтілген қазақтың тамаша ғалымы Шоқан Уалиханов: «Біз орыстармен тарихи, тіпті қандас туыстықпен байланысқанбыз- деп жазды.Ресейлік және европалық талғам биігінде тамаша білім алған Шоқан өз халқының арман-мүддесін қалдықысыз білетін.Қазақ халқының болашағы туралы ой толғай келіп ол: «Халықтың қалыпты өсуі мен дамуы» үшін ең әуелі бостандық пен білім керек,-деді.
1994 жылы бүкіл шығармашылық өмірі қазақ халқының музыка әениетімен тығыз байланысты болған белгілі музыкантэтнограф. Қазақстанның халық артисі Александр Затаевичтің туғанына 125 жыл толуы кеңінен аталып өтті. 20-ші жылдары Орынборда тұрған көзінде А. Затаевич қазақ музыка мәдениетінің байлығымен ерекшелігін барынша сөзінді. Ол ұлттық музыканның фольклордың шығармаларын тұңғыш жинап, бастырып шығарды, 2300-ден аса халық әндері мен күйлері жазып алды.
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Ресей Федерациясының кезекті сапарының барысында мәдениет, ғылым мен білім беру саласындағы ынтымақтастық туралы сондай-ақ біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау саласындағы ынтымақтастық туралы,сондай-ақ біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау саласындағы ынтымақтастық туралы келісімдерге қол қойылды, бұлар осы салалардағы қарым-қатынасты дамытуға жаңаша серпін берді. Мұның мазмұны айрықша: Қазақстан халқының үштен біріндейі-орыстар, сондай-ақ миллионная аса қазақтар ресейлік. Сондықтан екі жақты мәдени және біліми талаптарды қанағаттандыру қажеттігі айдан ашық .
Қазақстан мен ресей халыктарының мәдениет,ғылым және білім беру саласындағы достық байланыстар мен ынтымақтастықты одан әрі дамытуға және нығайтуға деген ынта-ықыласын білдіре отырып, екі мемлекет халықтарының мәдени араласы мен достық қарым қатынас дәстүрлерін ескере келіп, екі ел үкіметтері олардың арасында мәдениет, ғылым, білім беру, спорт саласындағы, сондай-ақ жастар одақтары мен шығармашылық одақтарын, ассоциялар мен қорларды қоса алғанда қоғамдық ұйымдар арнасы арқылы жүретін ынтымақтастықты алдағы уақытта да дамытуға ықпал етіп отыруға міндеттенді.
Ескерте кетейік: тараптар бір-бірінің аумағында тұратын өз халықтарының ұлттық ерекшелігін, тілін сақтау мен дамытуға, рухани және діни қажеттерін жүзеге асыруға қолайлы жағдай туғызу, ана тілінде білім алуына мүмкіндік жасау арқылы олардың мәдениетінің еркін және тең дамуына кепілдік берді.
Бұрын берілген құжаттардың, біліктілік аттестаттары мендипломдарының баламалалығынын мойындау туралы уағдаластыққа қол жетті және білім беру саласында жүзеге асырылып жаткан реформаларды ескере отырып, жаңа құжаттарды өзара мойындау жөнінде әзірлеу көздеді.
Біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау мен аттестациялау саласындағы ынтымақтастық туралы келісімде біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды өзара мақсаткерлікпен даярлау және сынаудан өткізуді ұйымдастыру, ғылыми қызметкерлер мамандықтарының ұлттық тізбесін (номенклатураның) әзірлегенде және өз мемлекеттері аумағында ғылыми дәреже беру жөніндегі кеңестер ұйымдастырғанда консультациялар өткізу, біліктілігі жоғары ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды аттестациялаудың ұлттық мемлекеттік жүйелерінде ғылыми дәрежелер мен ғылыми атақтар алуға көздеушілерге қойылатын негізгі талаптардың салыстырмалылығын қамтамасыз ету, ғылыми ұйымдар мен жоғарғы оку орындарының аспирантурасына және докторантурасына екінші жақтың азаматтарының құқығы шектелмей түсуіне жағдай-жасау, ғылыми дәрежелер мен ғылыми атақтар туралы тиісті ұлттық орган берген мемлекеттік үлгідегі біліктілік құжаттарын бір-бірінің аумағында мойындау көзделген.
Қазақстан мен Ресей тәуелсіздік алғаннан кейін де мәдениет саласында пәрменді ынтымақтастық жасап, кең ауқымды байланыстарын
дамытумен келеді. Ресей мәдениет қайраткерлерінің 1993 жылғы қыркүйек-қазан айларында Қазақстанда өткен гастрольдерінің, көрмелерінен, концерттерінен соң келесі жылдың сәуірінде Ресейде Қазақстанның Мәдениет күндері дүркіреп өтті. Оның ресми ашылуы «Россия, мемлекеттік Орталық концерт залында болды. Қазақстан өнер шеберлерінің консерваторияның үлкен залында, П.И. Чайковский атындағы концерт залында өткен концерттеріне жетекші солистер мен шығармашылық ұжымдар қатысты. Алуан қырлы әрі ауқымды бағдарламаға Ресей мемлекеттік Үлкен театрының спектакльдерінен А.Адамның «Жизель», Қазақстанның жетекші солистері Г. Түктібаевтың, Б.Смағұловтың,Н.Үсенбаеваның және Ғ.Есімовтың, дирижер Б.Жалтибаевтың қатысуымен Дж.Вердидің «Травиатасың кірді.
1994 жылы ұлттық киноматографиялар мен «Мир» мемлекетаралық телекомпаниясының бірлескен шаралары шеңберінде ТМД мемлекеттері киноматогрофтар одақтарының конфедерациясы Мәскеуде «Московский» фестивалін өткізді де, оның біркүні Қазақстанның әртүрлі халықаралық кинофорумдарда көзге түскен жас киноматогрофтарға арналды.
«Достардың музыка фестивалі көзінде композиторлар үйінде орындалған шығармалары елеулі ынта туғызды.
Белгілі қазақ жазушысы Ә.Нұрпейсовтың басқаруымен Қазақстан мен Ресейдің мен орталықтары Қостанайда тұңғыш екі жақты кездесу ұйымдастырып, оның барысында жазушылар біздің халықтарымыздың рухани бірлігін, мәдени байланыстарды кеңейте түсу қажеттігі, шығармашылык проблемалары жайында сұхбат құрып, ой өрбітті.
Адамдардың әсіресе мәдениет пен рухани байланыс саласында ізгі де дәстүрлі тығыз ынтымақтастықты сақтауға деген құлшынысын ескере отырып, біздің елдеріміздің мәдениеті министрліктері, баска да ведомстволары мен шығармашылық одақтары бұдан гөрі пәрменді әрі байыпты ынтымақ орнатып, пайда болған проблемаларды бірлесе шешіп, рухани ортақ өрісімізді одан әрі кеңейте беру үшін күш-жігерді топтастыра алған болар еді.
Дағдылы байланыстардың үзілуі қазақстандық студенттерді, ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды оқыту мен даярлау аясында елеулі алаңдаушылык туғызып отыр.Бұрынғы жылдары тек ресейлік жоғарғы оку орындарында ғана орталықтандырылған түрде барлық мамандықтар бойынша 1,5-2 мың кадр даярланатын. Ресей жоғары оқу орындары Қазақстан үшін өресі биік мамандар даярлаудың тірек базасы болып келгені және солай болып та отырғаи жасырын емес.
Қазақстан жағының көзқарасы алдағы кезде де Ресей жоғары мектебінің артықшылығын сақтаудың маңыздылығынан туады. Өзінің Ресей Федерациясына ресми сапары көзінде (1999 жылы) Президент Н.Ә.Назарбаевтың М.В.Ломаносов атындағы ММУ-ге барып, Ресейдің бас оқу ордасындағы оқытушы-профессорлар құрамымен және студенттерімен кездесуі тегін емес болатын.
Көп жылдар қалыптасқан достық қатынастарды ескере келгенде ММУ-мен Қазақстанның тиісті орындары арасында Қазақстандық студенттерді осы университет қабырғасында жеңілдік шарттармен даярлауды одан әрі жалғастыра түсуге және Қазақстанның бірсыпыра оқу-ғылыми базасын ММу-дың пайдалануына беруге келісім жасалды.
1995 жыл Қазақстан мен Ресейдің мәдени қарым-қатынасындағы ерекше жыл болды. Осы жылы қазақтың ақыны және ойшылы Абайдың туғанына 150-жыл толып, ол ЮНЕСКО-ның қамқорлығымен көптеген елдерде аталып өтті. Сәуір айында М.Рудомино атындағы шетел әдебиетінің бүкіл ресейлік мемлекеттік кітапханасында «Абай және әлемдік мәдениетң дейтін тақырыппен әдеби көрме ұйымдастырылып, оған дүние жүзінің 22 тілінде шыққан 200-ге жуык аса сирек әрі бірегесі басылымдар қойылды. Әлемдегә ең ірі кітапханалардың біреуінің шаңырағы астында Абай туралы жүрек жарды сөздер айтылып, оның өлеңдері оқылды, әндері шырқалды.
1995 жылы 13-сәуірде Одақтар үйінің Бағаналы залында салтанатты кеш өтіп, Қазақстан өнер шеберлерінің үлкен концерті болды.Жазушылар-КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты Ә.К.Нұрпейсов, әлемдік әдебиет институтының директоры Ф.Ф. Кузнцов және басқалар Абай туралы тебірене сөз сөйледі. Санкт-Петербургте, Орынбор, Қорған, Астрахан облыстарында және Ресейдің Қазақстанмен іргелес басқа да облыстарында Қазақстаннан келген меймандардың қатысуымен мерекелік концерттер, конференциялар, кездесулер өткізіліп, солардың бәрінде Абай мұрасы тағы-тағы ой таразысына салынды.
Ұлы Абайдың атына лайықты кең құлашты мерекелік шаралар Алматыда және ақынның туған өлкесі-Семей облысында болып өтті. Салтанатты мәжілісте баяндама жасаған Президент Н.Ә.Назарбаев былай деді: «Абайдың әуелден-ақ әкеннің баласы болмай, адамның баласы болуды армандағаны белгілі. Бұл жолғы тойдың төріне сол көксеген мұратына жетіп, барша әлемге аты қадірлі сөзі өтімді, пікірі қымбат адамзат ардағы, адамзат ақыны, адамзат ақылшаны болып көтеріліп отыр. Ақ пейіліміз бен адал шешіміміздің асыл көрінісіндей Абайымыздың әлемдік татулық пен ынтымаққа өз үлесін қосатын рухани мәмлегерлілігіне кіріскеніне ерекше тәнті болып отырғанымызды да жасыра алмаймыз...Абай жылын өткізген жақсы. Абай жырын жаттаған дұрыс. Ал оның терең ойы мен өжет пікірі тек айта жүрер әңгіме болмай, күнбе-күнгі тірлігімізге бір кірпіш боп қаланып жатқан нақты іске айналса, тіптея құба-құл. Ол үйреткен тағылым мен ол көксеген мұраттарды шын қастерлей білгендігіміздің, әділет пен абзалдық ұстазы алдындағы перзенттік қарызымызды терең түсініп, өтей алғандығымыздың бірден бір белгісі де осы...
Ресей ғылым академиясының Әлем әдебиеті институты мен Қазақстанның Ресейдегі елшілігі ұйымдастырып 1995 жылы 15 қарашада Мәскеуде өткен «Абай мұрасы осы заманғы дүниеде» атты ғылыми конференция елеулі оқиға болды.Конференцияға қатысушыларға Президент Н.Ә.Назарбаевтың кұттықтауы жолданды. Баяндама жасағандар Ресеймен Қазақстанның белгілі ғалымдары: Ресей ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Ресей ғылым академиясы әлем әдебиеті институтының директоры Ф.Ф. Кузнецов, Қазақстанның халық жазушысы, КСРО мемлекеттік сыйлығынын лауреаты Ә.К.Нүрпейсов, Ресей ғылым академиясының корреспондент- мүшесі профессор Г.И.Ломидзе, жазушы, Президенттің бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының лауреаты Г.К. Бельгер, филолгия ғылымының докторы, профессор З.Г.Османова және басқалар болды.Ақын шығармашылығының әлі де танылып болмаған сырлары мен қырларын одан әрі зерттеп-зерделеу жөнінде бірлескен күш-жігер жұмсау қажеттілігі айтылды. Ғалымдар ұдайы байланыс жасап, халықтарымыздың мәдениетіндегі өзара ықпалдастықтың әр алуан тиянақ тұрғасы бойынша дүркін-дүркін ғылыми және басқа да конференциялар өткізіп тұру қажет дейтін ортақ пікірге тоқталды.
1996 жылғы сәуірде Қазақстан республикасының Ресей Федерациясының мәдениет күндері зор табыспен өтті, ол жыр алыбы, теңдесі жоқ төкпе ақын Жамбыл Жабаевтың 150 жылдық мерейтойы құрметіне арналды.Бұл күндер қазақ халқының бұрынан етене таныс, ерекше айшықты өнерімен қайта табысу сәттері ретінде мәскеуліктердің есінде қалды.Қалыптасқан дәстүр бойынша мерекелердің Казақстан өнер шеберлерінің Одақтар үйінің Бағаналы залында болған концерті бастап берді.
Содан тура 60-жыл бұрын республикамыздың әдебиеті мен өнерінің Мәскеуде өткен тұңғыш он күндігінде сияқты, Бағаналы залдың күмбезі астында қоңыр сазды домбыра үнімен жарасып Жамбыл өлеңдері ән боп өрілді. Ресей мемлекеттік кітпханасында өткен кітап безендіру көрмесі мәскеуліктерді Жамбыл шығармашылығымен таныстырды.
Президент жарлығы негізінде 1996 жылы мамырда Қазастанның жаңа астанасы Ақмолада Л.Н. Гумилев атындағы Евразия университетінің ашылуы аса мәнді оқиға болды, бұл көрнекті орыс ғалымының Евразиялық проблемаларды зерттеуге сіңірген орасан зор еңбегіне деген ел құрметінің белгісі еді.
5.Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңіндегі басты сыртқы саясаты (XX ғ. аяғы- XXIғ. басы.) Евразиялық одақ (ЕАО) ЕАО — тең құқықты тәуелсіз мемлекеттердің одағы, ол қатысушы әрбір елдің ұлттық-мемлекеттік мүдделерін және қолда бар жиынтық кірігу әлуетін іске асыруға бағытталған. ЕАО — егеменді мемлекеттердің кірігуінің пошымы, оның мақсаты — кеңестік дәуірден кейінгі кеңістікте тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайту, әлеуметтік-экономикалық мәдени жаңғыру.
Тәуелсіз мемлекеттердің жақындасуының негізін экономикалық мүдделер айқындайды. ЕАО-ның саяси институттары осы мүдделерге сай болуға және экономикалық кірігу ісіне жәрдемдесуге тиісті.. Ғылым, мәдениет, білім беру саласыы бойынша.
Өткен он жылдықтарда қол жеткен әлуетті сақтау және осы саладағы кірігуді күшейту үшін бірқатар шараларды жүзеге асыру ұсынылды:
— ЕАО-ның осы заманғы білім саласындағы іргелі зерттеулер жөніндегі ортақ зерттеулер орталықтарын құру;
— ЕАО-ның әртүрлі елдердің ғылыми ұжымдарын біріктіретін ғылыми зерттеулерді дамыту қорын құру;
— ЕАО үкіметтерінің басшыларының кеңесі жанынан мәдениет, ғылым, білім беру саласындағы байланыс мәселелері жөнінде комитет құру;
— мәдениет-білім беру және ғылым саласында бейүкіметтік ассоциациялар мен бірлестіктердің жасақталуына жәрдемдесу;
—ЕАО Аткомы жанында стипендия қорын құру.
Ресейдің мәдениет қайраткерлері, тандаулы орындаушылар кең тараған музыка мен фольклордың Алматыда өтетін халықаралық фестивальдарына белсене қатысты.
Ресей интеллегнциясының қазақ мәдениетін дамытуға айта қаларлықтай толымды үлес қосқан өкілдері мәртебелі «Парасат» орденімен марапатталды.Солардың ішінде ұлттық өмірімізді өркендетуге елеулі еңбек сіңірген, соғыс жылдарында Алматы сахнасында би билеп, хореграфия училищесінде сабақ берген әйгілі балерина Г.Уланова Қазақстанның халық артисі атағын алды, марапатталғандар қатарында сондай-ақ бұрын «Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағына ие болған белгілі хореграф Ю.Григоревич, Семей облыстық бейнелеу өнері мұражайына өзінің аса бай жинағындағы сұңғат және кескіндеме өнері туындыларынан 500 шығармашы сыйға тартқан, «Семей қаласының құрметті азаматы» атағын алған мәскеулік Ю.Невзоров, т.б. бар.
Екі жақтың да табандылықпен жүргізген жұмысының нәтижесінде Қазақстан мен Ресейдің мәдени ынтымақтастығының берік негізін қалап, бұдан былайғы ықпалдастықтың кең арнасын салуға жағдай туды.
Елдеріміздің соңғы уақытта өткізген бірсыпыра мерекелік шаралары мен мәдени қаракеттерін атап өтпеске болмайды.
Алматы,Астана ,Қостанай т.б. қалаларда Қазақстан мен Россияның бірлескен гимназиялары мен жоғарғы оқу орындары жұмыс істеуде. Астаналық Л.Гумилев атындағы Евразия университетінің базасында Москва университетінің М.В.Ломоносов атындағы филиалы ашылды. Қазақстандықтар ресейдің танымал оқу орныныңстуденті бола алады.Сонымен қатар қазақ жастары мақсатты жолдамамен М.В. Ломоносов атындағы Москва университетінінде оқи алады. Жылда Москвада Наурыз мейрамы тойланады.
Сондай-ақ гуманитарлық мәселелер жөніндегі маңызды құжаттарды да атап өтпеске болмайды.. Оның үстіне Астрахан мен Орал қалаларында Казақстан мен Ресей консулдығын ашуы, екі ел тілшілерінің мәртебесі туралы келісім және бар. Келіссөзді аяқтай отырып, мемлекет басшылары жаңа мыңжылдыққа мызғымас достық пен стратегиялык әріптестік туы астында енгенін айрықша атап көрсетті.
Қазақстан тәуелсіздігінің онжылдығы жылы деп жарияланған 2001 жылдың маңызы айрықша. Мәскеуде біз Казақстан Республикасының онжылдығына арналған шаралар өткізе бастадық. Сөйтіп, Ресей саяси және гуманитарлық жайсандарына осынау тамаша мерей-тойымыздың мән-маңызын паш еткелі отырмыз. Аса маңызды шаралардың ішінде Мәскеу білімдарлық клубында осы жылдың қаңтар айында болған Казақстан тәуелсіздігінің онжылдығы-на арналған мәжілісті атап өткен абзал. Белгілі Ресей саясатшыларының, көр-некті ғалымдардың кәсіпкерлер мен журналистердің басын біріктірген клубта менің «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің онжылдығы. Казакстан-Ресей стратегиялық әріптестігі» деген баяндама жасауыма мүмкіндік туды. Осынау абыройлы жиында Казакстан Президентінің сара да сындарлы сырт-қы саясатына, оның казақ мемлекет-тілігін нығайту, ұлтаралық тыныштық пен азаматтық келісімді қамтамасыз ету женіндегі қызметіне жоғары баға берілді. Атап айтканда академик Л.Абал¬кин Еуразия идеясының қуатты әлуеті Еуразия экономикалық коғамдастырушілердщ халыкаралық одағыныңжетекшісі Н.И.Рыжков тәуелсіздік жылдарындағы Қазакстанның тұрлаулы дамуы Президент Н.Ә.Назарбаевтың қызметімен тығыз байланысты екенінде дау жоқ деді. Сондай-ақ ол Қазакстанды ынтымақтастығы серпінді дамып игі нәтиже беріп келе жатқан санаулы одактастарының бірі деп атай келіп, елбасымыздың атына Алматыдағы аталмыш одактың мәжілісін өткізуге көрсет кен қолдауы мен көмегі үшін алғыс айтып, Еуразия идеясының болашағы үлкен боларына сенім білдірді.
Мәдениет, ғылым және білім саласындағы ынтымақтастықтарымыз Қазақстан мен Ресей аумағында тұратын халықтардың мәдениетін еркін де терезесі тең дамытуға кепіддік беретін кұжаттарға арқа сүйейді. Бұл арада олардың ұлттык өзгешелігін, рухани және діни қажеттіліктерін, туған тілінде білім алуын ескере отырып, оған колайлы жағдай туғызу естен екі елі шықпасқа тиіс. Мәңгілік достық туралы Декларацияда көзделген ашық әрі бұкаралық ұйым — мәдениет пен ғылым кайраткерлерінің «Қазақстан мен Ресей арасындағы мәңгі достық үшін» Ассоциациясы Астана мен Алматыны қосқанда көптеген қалаларда қалыптасып келеді. Бірлескен гимназиялар мен жоғары оку орындары құрыдды. Астаналык Л.Гумилев атындағы Еуроазия университетінде М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің филиалы ашылды. Өткен жылғы қазан айында мемлекеттеріміздің басшылары Гуманитарлық саладағы ынтымақтастықты дамыту туралы меморандумға қол қойды. Екі жақ халықтардың ортақ мәдени мұрасын, ұлттық мәдениеттердің өзгешелігін сақтап, мәдени, біліми және ақпараттық кеңістіктің ұлғаюын жан-жақты қолдауға деген ниетін бекіте түсті. Бұған бағышталған шаралар 2006-2009 жылдарға арналған гуманитарлық ынтымақтастық бағдарламасында қорытылды. Оларды жүзеге асыру халықтарымыздың өзара жақындасуына жаңа серпін берері сөзсіз. Екі еддің өзара қарымқатынасындағы саяси серіктестіктің жоғары деңгейіне қол жетуі, сөз жоқ, Ресейде тұратын бір жарым миллиондай қандастарымыз үшін олардың ұлттық, мәдени және тілдік дербестігі үшін мейлінше маңызды.
Ал Ре¬сей Жазушылар Одағының төрағасы В.Ганичев, «Молодая гвардия» баспасының бас директоры Б.Юрин және басқалар екі елдің арасындағы мәдени-гуманитарлык ынтымақтастыктың оң дамып келе жатқанын атап көрсетіп, Қазақстанның ортақ акпарат кеңістігін камтамасыз ету жөніндегі күш-жігерін қуаттады.
М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде үстіміздегі жылдың наурыз айында «Орыс тілі: тарихи тағдырлар және осы заман» атты халыкаралық конгресс өтті. Оның жұмысына әлемнің отыздан астам елінен алты жүзге жуық орыс тілін зерттеуші ғалымдар қатысты. Олардың ішінде АҚШ-тың, Жапонияның, Еуропа мен ТМД мемлекеттерінің де өкіддері бар. Конгреске қатысушылар Н.Ә.Назарбаевтың құттықтауын ілтипатпен қабыл алды. Жиынның ашылуында МГУ рек¬торы академик В.Садовничий, Ресей Ғылым академиясының Орыс тілі институтының директоры А.Молдован, РҒА Әлем әдебиеті институтының ди¬ректоры Ф.Кузнецов сөз сөйледі. Онда қазіргі алмағайып замандағы мемлекет тілінің рөлі атап көрсетілді. Міне, сондықтан да біздің елбасымыздың орыс тілін қолдау және дамыту жөнінде қор ұйымдастыру жөніндегі ұсынысы жұртшылықтың үлкен ынтасын туғызып отыр.

Бекіту сұрақтары:
1. Республиканың тәуелсіздігін жариялау және “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” Заң, Республика президентін сайлау, қашан өтті?
2. Үкіметтің экономиканы тұрақтандыру шаралары қалай жүзеге асты ?
3. Халықтың тіршілік деңгейінің төмендеуінің әлеуметтік салдары неде?
4. Деңсаулық сақтау және халық ағарту салаларындағы жағдай қандай болды?
5. Қазақстанның БҰҰ-на және басқа халықаралық ұйымдарымен байланысы қандай пайда әкелді?